Γομάρι και λεξικό

Posted: 28 Σεπτεμβρίου, 2011 in Γλώσσα, Πόντος, Πολιτισμός
Ἐτικέττες:, , , , ,

Πολλά έχουν ειπωθεί και γραφτεί τις τελευταίες ημέρες με αφορμή την ομιλία του κ. Ροντούλη στο κοινοβούλιο, στην οποία ο ομιλητής παρομοίασε τους πασόκους  με γομάρια.Έβγαλαν λοιπόν όλοι τα λεξικά τους και άρχισαν να ψάχνουν τι εστί γομάρι. Υποζύγιο λέει ο ένας, γάιδαρος λέει ο άλλος και πάει λέγοντας.

Στην ποντιακή γλώσσα γομάρι δεν είναι κάποιο ζώο, είναι το φορτίο. Λέμε λ.χ. εφορτώθα το γομάρ κ΄εδέβα (φορτώθηκα το γομάρι και πήρα τον δρόμο, ξεκίνησα). Το γομάρι μπορεί να φορτωθεί σε άνθρωπο, σε γάιδαρο, σε μουλάρι κλπ.

Όμως με αφορμή την συγκυρία, μια σκέψις πέρασε από το μυαλό μου. Και η σκέψις αυτή είναι η εξής:

Γιατί να  προσπαθούμε οι πόντιοι να σώσουμε την γλώσσα μας, όπως και οι σαρακατσάνοι, όπως και οι Κρήτες κ.α. ο καθένας ξεχωριστά, αναζητούμε λέξεις, και προσπαθούμε να συντάξουμε λεξικά; Είναι δηλαδή ξένη γλώσσα η ποντιακή ή τα κρητικά ή τα σαρακατσάνικα;

Από την άλλη με ποια δικαιοδοσία αποφασίζει ένα ίδρυμα ή ινστιτούτο (βαρβαρική λέξις) ή ένας καθηγητής το ποια είναι η νεοελληνική γλώσσα και ποιες λέξεις θα γράφονται στα Ελληνικά λεξικά;

Και στην τελική ποία είναι η δημοτική νεοελληνική γλώσσα; Οι πόντιοι δεν ανήκουν στον δήμο; Οι σαρακατσάνοι ή οι κρητικοί ή οι υπόλοιποι Έλληνες δεν ανήκουν στον δήμο των Ελλήνων;

Επομένως ακόμη και στον ορισμό «δημοτική γλώσσα» σφάλουμε. Δεν υπάρχει δημοτική γλώσσα, υπάρχει κυρίαρχη και επιβεβλημένη γλώσσα, για να μην μιλήσουμε για σύνταξη και το περιπλέξουμε περισσότερο το θέμα.

Ένα πραγματικό Ελληνικό λεξικό λοιπόν δεν θα περιείχε την τομή* των υποσυνόλων των Ελληνικών λέξεων, όπως αυτά (τα υποσύνολα) ορίζονται από τα ιδιώματα, αλλά την ένωση* των, με την κατάλληλη σήμανση βεβαίως, λ.χ. κν:κοινή νεοελληνική, πντ:ποντιακά, σρκ: σαρακατσάνικα κ.ο.κ. . 

Ένα παράδειγμα: λέμε εμείς οι πόντιοι κρυφτίον (ή κρυφτείον, ας αποφασίσουν οι ειδικοί) το παιχνίδι κρυφτό. Τουλάχιστον έτσι το έλεγαν οι πόντιοι της προηγούμενης γενεάς που δεν είχαν υποστεί την σημερινή παλαιοελλαδική γλωσσική προπαγάνδα. Γιατί να μην αναφέρεται αυτή η λέξις στα Ελληνικά λεξικά; Μήπως δεν είναι Ελληνική; Είναι. Μήπως δεν είναι δημοτική; Είναι.

Από την άλλη είναι και διδακτικό το να γράφει στο λεξικό ότι (ας πούμε κάτι απλό) το εμπαίνω (ἐν+βαίνω) σημαίνει μπαίνω στα ποντιακά, ενισχύει και την ετυμολογική διαφάνεια, ομοίως και το απές: μέσα, άνθεν**, κάθεν** κλπ. Φαντάζομαι ότι αντίστοιχες λέξεις υπάρχουν σε όλα τα ιδιώματα, που φυσικά δεν είναι απλώς ιδιώματα μιας κάποιας πόλης, είναι γλωσσικές μορφές ολοκλήρων γεωγραφικών περιοχών και αξίζουν σεβασμού και προσοχής.

Επομένως χρειαζόμαστε μια νέα γενιά λεξικών που να περιέχουν όλες τις λέξεις του Ελληνισμού, η ελληνική γλώσσα δεν θα σωθεί τμηματικά, θα σωθεί ως όλον και ως όλον πρέπει να αντιμετωπίζεται.

Μα θα πει κάποιος, έτσι θα βγει το λεξικό τριπλάσιο σε μέγεθος.

Απάντησις: ας βγει. Έτσι είναι η Ελληνική γλώσσα, εξάλλου δεν γνωρίζαμε ότι τα λεξικά πρέπει να πωλούνται με το κιλό. Η ελληνική γλώσσα έχει ιωνικά κατάλοιπα, βυζαντινά, αιολικά, δωρικά σε διάφορες περιοχές. Εμείς λ.χ. λέμε σεπεμένον αυτό που άλλοι λένε σάπιο, όμως η σήψις γράφεται με ‘η’, δεν είναι αυτό χαρακτηριστική περίπτωσις διαφοράς ιωνικής και δωρικής προφοράς; Γιατί να μην φαίνεται αυτό σε ένα λεξικό; Έχουμε ανάγκη από ένα Ελληνικό πανλεξικόν για πολλούς λόγους, ο καθένας ας σκεφτεί τον δικό του.

________________________________

* Για όσους δεν είναι μυημένοι στα μαθηματικά, τομή είναι τα κοινά στοιχεία δύο ή περισσοτέρων συνόλων ενώ η ένωσις είναι όλα τα στοιχεία, κοινά και μη κοινά.

** Για να μην μας λένε ορισμένοι ειδήμονες ότι η καθαρεύουσα ήταν αποκλειστικώς κατασκευασμένη γλώσσα ή ότι δεν υπάρχει γλωσσική συνέχεια. Άνθεν:άνωθεν, κάθεν:κάτωθεν και δεκάδες έως χιλιάδες άλλων περιπτώσεων.

Advertisements
σχόλια
  1. Ὁ/ἡ otter γράφει:

    Ψάξε για το λεξικό του Δημητράκου στο διαδίκτυο και αν μπορείς να το βρεις και σε κανένα βιβλιοπωλείο, ρίξε του μια ματιά. Είναι καταπληκτικό.

    Αν και ήταν υπέρ της δημοτικής, τον Δημητράκο τον έφαγε η μαρμάγκα βλέπεις, δεν ήταν αρκετά κομματόσκυλο για να πουλάνε τα δικά του λεξικά αντί του γελοίου Τριανταφυλλίδη και του Μπαμπινιώτη.

    Και μάλλον διαβάζοντάς το θα καταλάβεις γιατί τον έφαγε η μαρμάγκα. Όταν πιστεύεις στην διαχρονικότητα της Ελληνικής γλώσσας, το ότι θα σε φάνε είναι το μόνο σίγουρο.

  2. Ὁ/ἡ Sotirts Florina γράφει:

    Άσχετο αλλά το συνάντησα πρόσφατα.

    Απόσπασμα από την αρχή του Ερωτόκριτου:

    “Κ’ εγώ δε θε να κουρφευτώ κι αγνώριστο να μ’ έχου
    μα θέλω να φανερωθώ, κι όλοι να με κατέχου”

    Εδώ μου έκανε εντύπωση το “κουρφευτώ”.

    Το έλεγαν παππούς (Τραπεζούντα), γιαγιά (Ανάπα), πατέρας το λέει και η μάνα μου.

    κουρφεύκομαι = περι αυτολογώ, λέω επαινετικά λόγια για τον εαυτό μου.

    • Ὁ/ἡ Στράβων Αμασεύς γράφει:

      Σωστό είναι. Στην χρήσι βεβαίως περισσότερον απαντάται ως αποτροπή συμπεριφοράς.
      Λέμε δηλαδή σε κάποιον που κοκορεύεται: «μὴ κουρφεύκεσαι»
      Αυτός που κουρφεύκεται λέγεται: κουρφετσέας, με την Ελληνικότατη κατάληξι -έας.
      Ίσως να ετυμολογείται από την κορυφή με αναγραμματισμό, κορυφεύομαι, κουρφεύομαι. Ίσως!!!

  3. Ὁ/ἡ Βιβλιοφάγος γράφει:

    Ο λεξικογράφος συνήθως καταγράφει τις λέξεις που αφορούν το λεξικό που φτιάχνει. Δεν γίνεται να κάνεις λεξικό της δημοτικής και να βάζεις μέσα διαλέκτους. Θα καταγράψεις τις λέξεις που χρησιμοποιούνται από την πλειοψηφία των χρηστών (παράβαλε και τον όρο κοινή νεοελληνική).
    Προσοχή: ο λεξικογράφος δεν επιβάλλει λέξεις ούτε τις κατασκευάζει, καταγράφει όσες χρησιμοποιούνται και με την έννοια που χρησιμοποιούνται. Πχ, πρώτα θα ακουστεί στο δρόμο κάτι και μετά θα μπει στο λεξικό (και μάλιστα, αν ακουστεί πολλές φορές και για μεγάλο χρονικό διάστημα).

    Αν ανατεθεί στον λεξικογράφο να φτιάξει ένα λεξικό της ποντιακής διαλέκτου, ομοίως. Και είναι στο χέρι των πόντιων να κινήσουν τις διαδικασίες για ένα τέτοιο πόνημα, εφόσον κρίνουν ότι χρειάζεται.
    Νομίζω, μάλιστα, ότι υπάρχουν ήδη λεξικά της ποντιακής.

    Ανάγκη για πανλεξικό δεν έχει ανακύψει μέχρι σήμερα. Η εξειδίκευση στα λεξικά είναι το κύριο στοιχείο που τα καθιστά πρακτικά. Το λεξικό δεν είναι θυρίδα αποθήκευσης όλων των λέξεων, αλλά εργαλείο. Και ανάλογα με την ανάγκη που έχει ο καθένας, πρέπει να υπάρχει και το κατάλληλο εργαλείο, ναι;

    Εγώ θα ήθελα να είχα το πανλεξικό που λες, αλλά από εκκεντρικότητα, όχι από ανάγκη. Θα περνούσα πολλές ώρες ίσως από πάνω του, αλλά δεν θα το χρειαζόμουν σε καμία περίπτωση…

    • Ὁ/ἡ Στράβων Αμασεύς γράφει:

      Κατανοητή η θέσι σου Βιβλιοφάγε, όμως με ποιά κριτήρια ορίζεται μια γλώσσα ως διάλεκτος και με ποια ορίζεται μια άλλη ως κύρια; Είναι πληθυσμιακά τα κριτήρια ή είναι ζήτημα του ποιος πρόλαβε να κατοχυρώσει δικαιώματα; Λ.χ η λέξις ‘αναμένω’ στην κύρια νεοελληνική θεωρείται ίσως λογία λέξις και ίσως καθαρευουσιάνικη όμως υπάρχει τόσο στα ποντιακά (με προστακτική: ‘ανάμνον’) όσο και στα Κρητικά (‘ανημένω’). Δηλαδή από την μία καθαρευουσιάνικη από την άλλη δημοτική.
      Σύμφωνα με την Βικιπαίδεια, ο ποντιακός πληθυσμός στην Ελλάδα αριθμεί περ. 3 εκ. μέλη και εάν προσθέσουμε και τους Κρητικούς τότε μιλάμε για 3,5-4 εκ. Ελλήνων. Αυτό καθιστά και την λέξη γροικώ (καταλαβαίνω στα ποντιακά, ακούω στα κρητικά) διάλεκτο;
      Όταν σώζεται η λέξις κοκκύμελον στα ποντιακά, αυτό είναι διάλεκτος;
      Δυστυχώς δεν γνωρίζω Σαρακατσάνικα, Καππαδοκικά, Θρακιώτικα, τσακώνικα κλπ και δεν μπορώ να αναφέρω τέτοια παραδείγματα. Πόσα όμως συμπεράσματα θα μπορούσαμε να βγάλουμε αν είχαμε όλες αυτές που ονομάζεις διαλέκτους σε ένα λεξικό;
      Το ήξερες λ.χ. ότι ο ξηραντήρας στα ποντιακά λέγεται (το) ξηραντέρ; Δηλαδή και κατάληξη ‘ρ’ και το η σε μακρύ ε κατά τον ιωνικό τρόπο (ξηραντήρ). Και δεκάδες άλλα παραδείγματα.
      Εν πάση περιπτώσει δεν λέω ότι δεν κατανοώ την θέσι σου, που είναι και η ισχύουσα εξάλλου, όμως για εμένα ένα λεξικό δεν διακρίνεται μόνον από την χρηστικότητα του αλλά και από τον παιδευτικό του χαρακτήρα. Και ένα πανλεξικό θα μπορούσε να προσφέρει πολλά πέρα από το να ικανοποιήσει την εκκεντρικότητα. Και πρώτον και κυριώτερον, θα απέτρεπε οποιοδήποτε σύμπλεγμα μειονεξίας από τους ομιλητές των διαλέκτων που είναι ουκ ολίγοι. Ελπίζω εάν δεν το σκέφτηκε κανένας μέχρι τώρα, να το σκεφτεί στο μέλλον, προτού σβήσουν όλες οι διάλεκτοι εντελώς.

  4. Ὁ/ἡ Βιβλιοφάγος γράφει:

    Όχι, δεν παίζει ρόλο η κατοχύρωση ή ούτε είναι όποιος-προλάβει-πρώτος. Διάλεκτος είναι η μορφή εκείνη μιας γλώσσας η οποία διαφέρει σημαντικά σε κάποια σημεία από την γλώσσα αυτή (σύνταξη, γραμματική, λεξιλόγιο, κτλ). Αυτό δεν την κάνει διαφορετική γλώσσα, απλά είναι ένα υποσύνολο, όπως είπες. Τα συμπλέγματα μειονεξίας δεν λύνονται με λεξικά και δεν αφορούν ιδιαίτερα την σχετική επιστήμη. Μια διάλεκτος, πάντως, δεν είναι κάτι υποδεέστερο από οποιαδήποτε επίσημη γλώσσα, απλά η τελευταία βοηθάει περισσότερο κόσμο να συνεννοηθεί και χρησιμοποιείται σε κάθε επίσημη χρήση.

    Οι λέξεις που αναφέρεις εχουν περισσότερο ιδιωματική χρήση, ναι. Πχ, εγώ μιλάω ελληνικά αλλά δεν υπάρχει καμία περίπτωση να πω γροικώ, επειδή δεν χρησιμοποιώ την συγκεκριμένη διάλεκτο. Θα καταλάβω τι σημαίνει, βέβαια, αλλά μπορεί να ακούσω μια άλλη λέξη που να μην την καταλάβω. Υπάρχουν θείες μου που δεν καταλαβαίνεις τι λένε χωρίς υπότιτλους. Και εκεί δεν φταίει μόνο η διαφορά στις λέξεις αλλά και στον τονισμό και στην προφορά. Εγώ δεν μπορώ να μιλήσω την διάλεκτό τους ούτε κι εκείνες σαν κι εμένα. Τις περισσότερες φορές, εκείνες καταλαβαίνουν τι λέω, εγώ, όμως, σχεδόν ποτέ τι λένε εκείνες.

    Από τις διαλέκτους, όντως, μπορούν να βγουν συμπεράσματα, για μένα, κυρίως, ιστορικά. Τέτοιες έρευνες, όμως, είναι πολύ ειδικευμένες και αφορούν κυρίως επιστήμονες. Ίσως υπάρχουν ανάλογα πονήματα που, αν σε ενδιαφέρουν, μπορείς να ψάξεις σε ανάλογες βιβλιοθήκες.

    Επίσης, ισχύουσα θέση για το πανλεξικό δεν πρέπει να υπάρχει, ναι; Υπάρχουν λεξικά για κάθε μορφή της γλώσσας (ειλικρινά, δεν φαντάζεσαι τι έχει καταγραφεί…), δεν ξέρω ποιόν θα εξυπηρετούσε αν υπήρχαν όλα σε ένα…

    Για να συνεχίσω λίγο την ενδιαφέρουσα υπόθεσή σου, στο πανλεξικό θα έβαζα μέσα και την αργκό (του δρόμου, της φυλακής και τις επαγγελματικές), και θα συμπλήρωνα σε λήμματα εκφράσεις από διάφορα κοινωνιόλεκτα, όπως των δημοσιογράφων, πχ. Τι λες; Δεν θα ήταν πιο κοντά στην πληρότητα έτσι;

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...